نظریه داده بنیاد گراندد تئوری کدگذاری

تحلیل تئوری بنیاد داده یا گراندد تئوری

در تحقیقات مختلف از روش‌ها و راهبردهای گوناگونی برای انجام یک طرح مبتنی بر تئوری داده بنیاد استفاده شده است. با این حال، راهکارهای عمومی مورد استفاده در این نوع تحقیقات به شرح زیر است:

۱- فرآیند تکراری جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها: چارمز[۱] (۲۰۰۳) اظهار می‌کند که فرآیند جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها باید مقارن و همزمان باشد؛ چرا که هم داده‌ها و هم تحلیل آنها از تجربیات مشترک محقق و افراد شاغل در زمینه مورد تحقیق ناشی می‌شود.

۲- کدگذاری داده‌ها[۲]: کدگذاری، ابزار اساسی تحلیل در تئوری داده بنیاد است. از این ابزار برای کشف تئوری در حال کشف استفاده می‌شود. در این زمینه استروس و کربین (۱۹۹۸) سه نوع کدگذاری را مشخص کرده‌اند؛ کدگذاری باز[۳]، کدگذاری محوری[۴] و کدگذاری گزینشی[۵].

کدگذاری باز: فرآیندی که مفاهیم در قالب داده‌ها تعیین می‌شوند.

کدگذاری محوری: فرآیند تقسیم طبقات اصلی داده‌ها به طبقات فرعی.

کدگذاری گزینشی: فرآیند انتقال مفاهیم به تئوری در حال کشف.

۳- نمونه‌گیری تئوریکی: تئوری در حال کشف، چگونگی نمونه‌گیری را تسهیل می‌کند. نمونه‌گیری تئوریکی به معنی فرآیند انتخاب رویدادها یا مصاحبه‌ها برای مقایسه پاسخ‌هاست. این رویکرد به جمع‌آوری داده‌های جدید و مرتبط با تئوری در حال توسعه کمک می‌کند.

۴- یادداشت برداری و نمودارها[۶]: هدف از این ساز و کارها، کشف فاصله‌ها در تحقیقات اولیه، شفاف ساختن مقایسه‌ها و طرح سؤالات جدید است.

۵- اشباع تئوریکی[۷]: جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها باید تا زمان دستیابی به تحلیل‌های مرتبط با تئوری در حال کشف ادامه یابد.

۶- توسعه استقرایی تئوری[۸]: با تمرکز روی برهم کنش‌های موجود در موضوع مورد مطالعه، تئوری در داده‌های حاصل از مشاهدات و مصاحبه‌ها پایه‌گذاری می‌شود.

روش تحقیق کیفی گراندد تئوری

زمانی می‌توان نظریه داده بنیاد را به عنوان یک نظریه پژوهشی جامع برگزید که به دنبال یافتن یک نظریه مناسب برای یک مسئله مشخص باشیم. این یک نظریه فرآیندی است و می‌کوشد فرآیندی را که میان اجزای تحقیق وجود دارد با مشاهدات کیفی خود تشریح کند. چرا که، نظریه داده بنیاد ذاتی اکتشافی دارد و سعی می‌کند طرح نوینی ارائه کند به همین دلیل عمق تحقیق را فراتر می‌برد و سؤال را جایگزین پیش فرض می‌کند. در تحقیقات مبتنی بر تئوری داده بنیاد روایی و پایی تحقیق برخلاف روش‌های کمی براساس شاخص «اعتماد پذیرش تحقیق» سنجیده می‌شود که این شاخص با توجه به بازخورد مصاحبه شوندگان در طول فرآیند تحقیق حاصل می‌شود (چارمز، ۲۰۱۴).

تاریخچه نظریه داده بنیاد

گراندد تئوری[۹] یا نظریه بنیاد داده یک روش پژوهشی اکتشافی است و به پژوهشگر امکان می‌دهد در مواردی که امکان تدوین فر ضیه وجود ندارد به جای استفاده از فرضیه‌های از پیش تعریف شده خود به تدوین یک فرضیه جدی اقدام کند. به بیان دیگر، نظریه داده بنیادی روشی است برای کسب شناخت پیرامون موضوع مورد مطالعه، موضوع یا موضوع‌هایی که قبلاً تحقیق جامعی در مورد آن انجام نشده و دانش ما در آن زمینه محدود است.

سابقه‌ی نظریه داده بنیاد به سال ۱۹۶۷ برمی‌گردد هنگامی که دو پژوهشگر در حوزه مطالعات پرستاری و پیراپزشکی به نام‌های گلیرز و استراس در مورد ایده‌ها و نگر‌ش‌های بیماران بستری در بیمارستان تحقیق می‌کردند؛ این دو در سال ۱۹۶۷ کتابی تحت عنوان کشف گراندد تئوری منتشر کردند. استراوس و کوربین در سال ۱۹۹۴ در یک تعریف مشابه گراندد تئوری را این گونه تبیین کرده‌اند:

«نظریه داده بنیاد یک روش پژوهش عمومی برای تولید تئوری است. منظور از این روش، ارائه نظریه‌ای برگرفته از داده‌هایی است که در طی فرآیند پژوهش به صورت نظام‌مند گردآوری و تحلیل شده‌اند. در این راهبرد، گردآوری و تحلیل داده‌ها و نظریه‌ای که در نهایت از داده‌ها استنتاج می‌شود، در ارتباط نزدیک با یکدیگر قرار دارند. پژوهشگر به جای این که مطالعه خود را با نظریه از پیش تصور شده‌ای آغاز کند، کار را با یک حوزه مطالعاتی خاص شروع کرده، اجازه می‌دهد که نظریه از دل داده‌ها پدیدار شود. نظریه برگرفته از داده‌ها نسبت به نظریه‌ای که حاصل جمع آمدن یک سلسله مفاهیم براساس تجربه یا تأملات صرف است، با احتمال بیشتری می‌تواند نمایانگر واقعیت باشد و از آنجا که نظریه داده بنیاد از داده‌ها استنتاج می‌شوند، می‌توانند با ایجاد بصیرت و ادراک عمیق‌تر، رهنمود کاملی برای عمل باشند.»

روش تحقیق کاربرد تئوری گراندد تئوری

این پژوهش بر آن است که با استفاده از روش تئوری داده بنیاد به گردآوری، تحلیل و تبیین موضوع پژوهش اقدام نماید. روش تئوری داده بنیاد را این‌گونه تعریف کرده‌اند: «فرآیند ساخت یک نظریه مستند و مدون، از طریق گردآوری سازمان یافته داده‌ها و تحلیل استقرایی مجموعه داده‌های گردآوری شده به منظور پاسخ‌گویی به پرسش‌های نوین در زمینه‌هایی که فاقد مبانی نظری کافی برای تدوین هرگونه فرضیه و آزمون آن هستند» (منصوریان، ۱۳۸۶). در این روش، نمونه‌گیری غیرتصادفی و هدفمند می‌باشد و پژوهشگر تا زمانی که به اشباع نرسد همچنان نمونه‌برداری را ادامه می‌دهد (دانایی‌فر، ۱۳۸۴؛ مهرابی و همکاران، ۱۳۹۰). تحلیل داده‌ها در این روش مبتنی بر سه عنصر اصلی (کدها، مفاهیم و مقوله‌ها) استوار است (دانایی‌فر و امامی، ۱۳۸۶). فرآیند پیش‌برد تحقیق در سه گام صورت می‌گیرد: ۱. کدگذاری باز؛ ۲. کدگذاری محوری؛ ۳. کدگذاری انتخاب. می‌توان مسیر تکاملی تئوری در این روش را مطابق با شکل زیر ترسیم نمود (دانایی فر، ۱۳۸۴).

یکی از نویسندگان با جمع‌‌بندی دیدگاه صاحب‌نظران، کاربست روش در نظریه‌پردازی داده بنیاد را به شرح ذیل بیان کرده است (لطیفی، چگین و فرجی، ۱۳۸۹):

  1. مطرح نمودن سؤال پژوهش
  2. جمع‌آوری داده‌ها متناسب با سؤال پژوهش (مصاحبه، بررسی اسناد و مدارک و …)
  3. احصاء نکات کلیدی و تعیّن کد (کدگذاری باز)
  4. مفهوم‌بندی از طریق پیوند کدهای مشترک
  5. مقوله‌بندی از طریق مرتبط کردن مفاهیم به یکدیگر
  6. کنار هم گذاشتن مقوله‌ها و تلاش برای شکل‌دهی به یک نظریه (کدگذاری محور)
  7. حضور محقق در فرآیند نظریه‌پردازی به منظور انجام تحلیل‌های تکمیلی (کدگذاری انتخابی)
  8. مقایسه نظریه با تفاوت‌ها و شباهت‌های ادبیات پژوهش

تجزیه و تحلیل داده‌ها

کدگذاری باز و شروع کدگذاری محوری

کدگذاری باز فرآیندی از جمع‌آوری داده است که پژوهشگر می‌کوشد نکات مرتبط با موضوع پژوهش -مثل حیات طیبه- را احصاء کند. و پس از آن با کدگذاری، مفهوم‌سازی می‌نماید. با اتمام مفهوم‌سازی (کدگذاری باز)، به نظر می‌رسد با اشراف نسبی پژوهشگر نسبت به موضوع مورد بحث و با خوانش دوباره مفاهیم می‌توان اقدام به مقوله‌بندی کرد (شروع کدگذاری محوری). «مفاهیم» داده‌های اولیه تحلیل و «مقوله‌ها» سطحی انتزاعی‌تر از مفاهیم می‌باشند که در واقع شالوده ساختن نظریه به شمار می‌آیند. پژوهشگران مختلف با توجه به موضوع پژوهش و گستردگی آن، نتیجه کدگذاری باز را به شیوه‌های متفاوتی ارائه می‌دهند (دانایی‌فر و امامی، ۱۳۸۶).

معرفی اجمالی نظریه داده‌بنیاد

برای واژه گراندد تئوری[۱۰] در زبان فارسی، معادل‌هایی مثل: «نظریه مبنایی»، «نظریه داده بنیاد»، «نظریه زمینه‌ای»، «تئوری مفهوم‌سازی بنیادی»، «متدولوژی رویش نظریه‌ها»، «نظریه بنیادی» و «گراندد تئوری» ارائه شده است (اخوان و جعفری، ۱۳۸۵). هر چند اصطلاح «نظریه زمینه‌ای» از نظر لغوی با واژه انگلیسی آن قرابت بیشتری دارد ولی «نظریه داده بنیاد» (معادلی که در این تحقیق به کار رفته است) از سوی محققین بیشتری، مورد استفاده قرار گرفته است.

واژه «گراندد»[۱۱]، در «گراندد تئوری» نشان‌گر آن است که هر تئوری که براساس این روش تدوین می‌شود، بر «زمینه‌ای مستند از داده‌های واقعی» بنیاد نهاده شده است. در تعریف نظریه داده‌بنیاد گفته شده است:

«نظریه داده‌بنیاد عبارت است فرآیند ساخت یک نظریه مستند و مدون، از طریق گردآوری سازمان یافته داده‌ها و تحلیل استقرایی مجموعه داده‌های گردآوری شده، به منظور پاسخگویی به پرسش‌های نوین، در زمینه‌هایی که فاقد مبانی نظری کافی برای تدوین هر گونه فرضیه و آزمون آن هستند». (منصوریان، ۱۳۸۵).

پاول می‌گوید: نظریه داده‌بنیاد، روشی است که نظریه‌ها، مفاهیم، فرضیه‌ها و قضایا را طی یک فرآیند منظم، به جای استنتاج از پیش فرض‌های قبلی، سایر پژوهش‌ها یا چارچوب‌های نظری موجود، به طور مستقیم از داده‌ها کشف می‌کند. (پاول، ۱۹۹۹)

نیومن معتقد است نظریه داده‌بنیاد مجموعه‌ای از شیوه‌ها برای توسعه دادن نظریه استقرایی در مورد یک پدیده است. (نیومن، ۱۹۹۷)

بنیان‌گذاران این متدولوژی، دو محقق با نام‌های گلیسر و استراوس[۱۲] بوده‌اند که این متدولوژی را در حوزه مطالعات پرستاری و پیراپزشکی در مورد ایده‌ها و نگرش‌های بیماران بستری در بیمارستان، بکار گرفتند و نظریات خود را در خصوص این روش، در کتابی با عنوان «کشف نظریه داده‌بنیاد»[۱۳] در دهه ۱۹۶۰منتشر کردند. گلیسر و استراوس در کتاب خود مطرح کردند:

«موضوع اصلی کتاب ما، کشف تئوری براساس گردآوری نظام‌مند داده، در پژوهش‌های علوم اجتماعی است. هر فصل این کتاب، به مراحلی می‌پردازد که ما در فرآیند تولید تئوری، پشت سر گذاشته‌ایم. انگیزه اصلی از معرفی این تئوری، رسیدن به مرحله‌ای از شناخت در مورد موضوع مورد مطالعه است که ما را قادر می‌سازد نظریه‌ای را که ساخته‌ایم براساس داده‌های واقعی استحکام بخشیم.» (گلاسر و استراوس، ۱۹۶۷)

هدف اصلی آن‌ها، یافتن روشی برای تولید نظریه در حین یک فعالیت تحقیقاتی بود. بسیاری از جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و محققان علوم اجتماعی، ناگزیر به مفهوم‌سازی در این حوزه هستند. نظریه داده‌بنیاد، با ارائه یک روش سیستماتیک دقیق برای مفهوم‌سازی می‌تواند این محققان را یاری کند. تئوری‌های، استخراج شده از روش نظریه داده‌‌بنیاد، به صورت استقرایی از پدیده مورد مطالعه، منشعب می‌گردند. این تئوری‌ها، از طریق جمع‌آوری سیستماتیک داده‌های تجربی و تجزیه و تحلیل آن‌ها کشف، و توسعه داده می‌شوند. جمع‌آوری اطلاعات و بسط نظریه، ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. در نظریه داده بنیاد، تحقیق، با یک تئوری و سپس اثبات آن آغاز نمی‌شود، بلکه روند تحقیق با یک حوزه مطالعاتی شروع گردیده و به تدریج موارد مرتبط پذیرا می‌گردند. (کربین و استراوس، ۱۹۹۰).

اخوان، پیمان و جعفری، مصطفی (۱۳۸۵). نظریه‌پردازی و آزمایش نظریه‌ها در حوزه مدیریت دانش، فصلنامه مدیریت فردا، شماره ۱۵ و ۱۶.

منصوریان، یزدان (۱۳۸۶)، گراندد تئوری چیست و چه کاربردی دارد؟، ویژه نامه همایش علم اطلاعات و جامعه اطلاعاتی. اصفهان: دانشگاه اصفهان.

محرابی، ا.م؛ خنیفر، ح؛ امیر، ع.ن؛ زارعی متین، ح؛ جندقی، غ؛ (۱۳۹۰). معذفی روش‌شناسی نظریه داده بنیاد برای تحقیقات اسلامی، شماره ۲۳.

منصوریان، یزدان (۱۳۸۶)، گراندد تئوری چیست و چه کاربردی دارد؟، همایش چالش‌های علم اطلاعات، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

دانایی‌فر، حسن (۱۳۸۴)، تئوری پردازی با استفاده از رویکرد استقرائی: استراتژی مفهوم سازی داده بنیاد، دو ماهنامه علمی پژوهشی دانشور رفتار، دانشگاه شاهد، سال ۱۲ شماره ۱۱.

مهرابی، امیر حمزه و همکاران، (۱۳۹۰)، معرفی روش‌شناسی نظریه داده بنیاد برای تحقیقات اسلامی (ارائه یک نمونه)، مدیریت فرهنگی سازمانی، سال نهم، شماره ۲۳، بهار و تابستان.

دانایی‌فر، حسن و امامی، سید مجتبی (۱۳۸۶)، استراتژی‌های پژوهش‌های کیفی: تأملی بر نظریه‌پردازی داده بنیاد، اندیشه مدیریت، پاییز و زمستان سال اول.

لطیفی، میثم؛ چگین، میثم و محسن فرجی (۱۳۸۹)، الگوی عملکرد شوراهای کمیته انضباطی دانشجویی: رویکردی داده‌ بنیاد، راهبرد فرهنگ، شماره ۱۰ و ۱۱، تابستان و پاییز.

نادری، م؛ (۱۳۹۵). مدل نظری حیات طیبه به مثابه آرمان انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی حضرت آیت الله خامنه‌ای (براساس روش تئوری داده بنیاد)، شماره ۲۰.

مبینی دهکردی، ا؛ ابراهیمی، م؛ تحلیل نقش نظام ارزشیابی عملکرد در بهره‌وری سازمان با استفاده از نظریه داده بنیاد.

مهربان‌فر، ا؛ (۱۳۹۴). آسیب‌شناسی خط‌مشی‌گذاری دولت در عرصه خصوصی‌سازی بر مبنای نظریه داده بنیاد، شماره ۸۶

Charmaz, K., (2003), “Grounded theory: Objectivist and constructivist methods”, in Denzin, N.K. and Lincoln, Y.S. (Eds), Strategies of qualitative inquiry, 2nd ed., Sage, Thousand Oaks, CA.

Strauss, A.L., Corbin, J., (1998), “Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Theory”, 2nd ed., Sage, Thousand Oaks, CA.

Powell, R. (1999), “Recent trends in research: a methodological essay”, Library and Information Science Research, Vol. 21 No. 1, pp. 91-119.

Neuman, Lawrence, 1997, social research methods: qualitative and quantitative approaches 3d. ed. Boston, Allyn and Bacon.

Glaser, B. and Strauss, A. (1967), “the Discovery of the Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research”, New York.

Charmaz, K. (2014), Constructing Grounded theory A Practical Guide Through Qualitative Analysis, Second Edition, London Sage.

  1. Charmaz
  2. coding the data
  3. open coding
  4. axial
  5. selective
  6. memos and diagrams
  7. theoretical saturation
  8. inductive theory development
  9. Grounded theory
  10. Grounded theory
  11. Grounded
  12. Glaser, B. and Strauss, A
  13. The Discovery of the Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research.